In dit document (eerste deel van de uitgave ‘Kunst in de Kijker’) biedt de auteur, Peter Schmidt, een cultuurhistorische en religieuze beschouwing van de Sint-Baafskathedraal te Gent. De kathedraal is een heel dubbel-zinnige plek: het is zowel het symbolische hart van het christelijk geloven in Gent, als een monument (een lieu de mémoire, een herinneringsplek) in het graafschap Vlaanderen, waaraan de politieke, sociale, religieuze en artistieke geschiedenis van de stad kan worden afgelezen.
1. Van Sint-Janskerk tot Kathedraal (Bouwgeschiedenis in vogelvlucht)
De gelaagde bouwgeschiedenis beslaat vier eeuwen (van ca. 1150 tot 1559), met aanpassingen tot in de 20e eeuw
- Oorsprong (942 – middeleeuwen): Een parochiekerk op de Gentse portus (havengebied aan de Schelde), in 942 ingewijd door bisschop Transmarus van Doornik en Noyon, gewijd aan Johannes de Doper: de Sint-Janskerk.
- Romaanse crypte (12e eeuw): Midden 12e eeuw verrees een romaanse kerk. De twee centrale beuken van de huidige crypte stammen uit deze periode en herbergen het grootste ensemble van muurschilderingen (devote volkskunst) in Vlaanderen.
- Gotisch hoogkoor (14e eeuw): Rond 1300 begon met met de gotische uitbreiding. In 1353 werd het nieuwe hoogkoor ingewijd door de bisschop van Doornik.
- Westertoren (1462–1534): Onder leiding van Jan Stassins werd de massieve westertoren gebouwd. .
- Naamswijziging en Verheffing tot Kathedraal (1540–1559): De monniken van de opgeheven Sint-Baafsabdij (moest wijken voor de Spaanse vesting) trokken in 1540 naar de Sint-Janskerk, die de naam Sint-Bavo kreeg. Het middeleeuwse schip werd vervangen en in 1559 voltooid in gotische stijl. In datzelfde jaar werd Gent een bisdom en werd de kerk een kathedraal, met Cornelius Jansenius als eerste bisschop in 1565.
2. Kunstschat en Historische Hoogtepunten
De kathedraal functioneert als een invloedrijke schatkamer en museum van de westerse kunstgeschiedenis:
- Het Lam Gods (Gebroeders Van Eyck, 1432): Dit altaarstuk geldt als een summa theologiae en summa artis picturae, volmaakte uitbeelding van de laatmiddeleeuwse visie op het heil, en hoogtepunt van de Vlaamse 15de-eeuwse schilderkunst. Johannes de Doper (het is nog de Sint-Janskerk!) is prominent aanwezig.
- De overige kunstwerken pro forma: Middeleeuwse en Renaissancistische Meesterwerken: De Calvarietriptiek (ca. 1460), vermoedelijk van Joos van Wassenhove (Justus van Gent); Het renaissance-tochtportaal van Viglius Aytta (16e eeuw); De Viglius-triptiek van Frans Pourbus (1571), die de hoofdrolspelers van de 16e-eeuwse godsdienstoorlogen portretteert (Keizer Karel, Filips II, Alva, kardinaal Granvelle, Cornelius Jansenius en reformator Jan van Hembyze). Barokke Verfraaiing (17e en 18e eeuw): Onder het episcopaat van bisschop Antoon Triest (1622–1657) en latere periodes kreeg het interieur een overwegend barok en rococo aanzien: Het onvoltooide praalgraf van Antonius Triest (door Hieronymus Duquesnoy de Jongere) en het praalgraf van Eugène d’Allamont (door Jean Delcour); Het voormalige altaarstuk van Pieter Pauwel Rubens (De intrede van Sint-Bavo); De laatbarokke preekstoel van Laurent Delvaux (1745); Het massief mahoniehouten koorgestoelte in rococostijl, gecombineerd met de grisailles van Pieter-Nicolaas Van Reysschoot; De opvallende roodkoperen kandelaars afkomstig uit Windsor Castle (oorspronkelijk gemaakt voor kardinaal Wolsey door Benedetto da Rovezzano).
3. De Ambiguïteit van Macht, Rijkdom en Geloof
De auteur sluit af met een lezenswaardige (must read) reflectie op het dubbelzinnige karakter van de kathedraal. De indrukwekkende monumentale pracht belichaamt de permanente spanning binnen de christelijke cultuur: de mix van oprecht religieus geloof en eerbetoon aan God enerzijds, en het etaleren van politieke macht, rijkdom en prestige anderzijds.
In de hedendaagse geseculariseerde samenleving vervult de kathedraal een dubbele rol: het is tegelijk een universeel ‘schrijn’ (heilige bewaarplaats) van cultureel erfgoed en een museum van wereldformaat… en het spirituele centrum van de lokale christelijke geloofsgemeenschap.