05 augustus 2016 (bron)

Patrick Lateur vertaalde de Ilias (2010) en de Odyssee (2016) in blank verse. De uitgever (Athenaeum en Polak) vroeg hem waarom hij dat gedaan heeft, en om zijn vertaling van het bekende eerste vers eens uit te leggen. Over iamben, woordvolgorde en alliteratie.

ἄνδρα μοι ἔννεπε, μοῦσα, πολύτροπον, ὃς μάλα πολλὰ
πλάγχθη …

De man van vele listen moet u, Muze,
voor mij bezingen. Hij zwierf zeer veel rond
nadat hij Trojes goddelijke burcht
verwoest had, zag de steden van veel mensen
en leerde zo hun geest en volksaard kennen.
Veel pijn en leed doorstond zijn hart op zee
terwijl hij voor zijn eigen leven vocht,
voor de behouden thuiskomst van zijn makkers

De iambe, niet de hexameter

Lang vóór men zich ook maar waagt aan een vertaling van het eerste vers van een epos dat zo’n invloed heeft gehad op de Europese cultuur, moet men zich afvragen in welke vorm het homerisch epos zich het best laat vertalen en ook hoe je recht doet aan het woord dat de dichter in zijn ouverture met nadruk naar voren schuift. De vele versvormen die Griekse en Latijnse dichters hanteren zijn in hedendaagse Nederlandse poëzie amper of niet terug te vinden. Schwartz’ keuze (1951) om Homeros’ epen in proza weer te geven blijft verdedigbaar, want Homeros is een magistraal verteller. Maar de eerste dichter van het Avondland verdient het vooral in versvorm te worden omgezet. Liefst geen hexameter, want die versvorm werd in oorspronkelijke Nederlandse poëzie voor het laatst gebruikt door Bilderdijk.¹ En dat is inmiddels twee eeuwen geleden. Een hedendaagse omzetting vraagt een evenwaardige versvorm, die geen geweld doet aan de inhoud van het origineel, noch aan de Nederlandse syntaxis of de geldende versvormen en -normen. De Franse filosoof Paul Ricoeur pleit in Sur la traduction (2004) voor een ‘équivalence sans identité’, een gelijkwaardigheid zonder gelijkheid. In die geest koos ik bij de omzetting van de homerische hexameter voor het blanke vers, dat in onze literatuur gebruikt wordt voor epische poëzie, zoals in Gorters Mei en de Interludiën van Karel van de Woestijne. Dit vijfvoetig jambisch vers leunt het dichtst aan bij het natuurlijk ritme van onze taal en blijkt ook bij voordracht uitstekend aan te sluiten bij de orale traditie van de homerische rapsoden.

De man, niet de muze

Het probleem bij de weergave van het allereerste woord van Ilias en Odyssee is van syntactische aard. De wrok (Ilias mènin) en de man (Odyssee andra), die de respectievelijke thema’s vormen van Homeros’ epen, zijn telkens het lijdend voorwerp van een imperatief (zing aeide, vertel ennepe ) waarmee de zanger zich tot de godin, de muze richt. Zij moet voor de dichter, die zich als een medium voelt, de stof aanreiken en hem inspireren. In de oude talen is de woordpositie erg wendbaar omdat de uitgang de functie bepaalt, terwijl in moderne talen de plaats zelf de functie aangeeft. De originele woordvolgorde respecteren is geen evidentie, en toch moet men het proberen omdat Homeros in zijn ouverture van de Odyssee alle nadruk wil leggen op een man. Alle voorgaande vertalers openen met ‘Muze’ of met de imperatief van ‘(be)zingen’. Alleen W.E.J. Kuiper begint zijn fragmentarische vertaling van de Odyssee in de Klassieke Bibliotheek (1949) met ‘Hem…’ Ook anderstalige vertalingen openen meestal met de aanspreking of het verzoek, maar onder meer Chapman (1614-16), Bérard (1924) en Ferrari (2001) blijven dichter bij Homeros: ‘The man, O Muse…’ ‘C’est l’homme aux mille tours, Muse…’ ‘L’uomo dai molti percorsi, o Musa…’ Ik vond voor de ouverture van Ilias en Odyssee een oplossing in de weergave van de imperatief met het modale werkwoord ‘moeten’ : ‘De wrok /De man…. moet u bezingen’.

Vele listen, niet wegen

De man die het onderwerp vormt van de ‘Odyssee wordt niet onmiddellijk bij name genoemd, maar de toehoorders wisten onmiddellijk om wie het ging. Het epitheton ‘polytropos‘ wijst op het ingenieus, vindingrijk, vernuftig karakter van de persoon. Net als die andere epitheta polymètis, polyfroon, polymèchanos. En dat kon alleen maar Odysseus zijn. Maar waar die andere adjectieven veelvuldig voorkomen (polymètis zelfs bijna honderd keer), komt polytropos verrassend genoeg slechts eenmaal terug, bij monde van Kirke: ‘Jij bent warempel Odysseus, / de man van vele listen’ (10.330). De vertaling ‘een man van vele ‘wegen’, die hoger te vinden is bij Ferrari en ook bij De Roy van Zuydewijn (1992), is een andere mogelijke interpretatie. Maar er moet daarbij wel worden opgemerkt dat Odysseus’ tocht niet het gevolg is van enige reis- of treklust, maar hem wel werd opgelegd door de omstandigheden en vooral door Poseidon.
In hetzelfde polytropos vraagt het eerste element van de samenstelling, een letterlijke vertaling, ‘van vele listen’. In de eerste vier verzen komt poly liefst viermaal voor (polytropon, polla in v.1 en als anafoor polloon en polla in vv. 3 en 4). Het ‘duizend’ van Dros (1991) klinkt mooi, maar verzwakt eigenlijk de beklemtoning van die veelvuldigheid.
In een eerdere versie, verschenen in een themanummer van Kunsttijdschrift Vlaanderen met plastisch werk van Koen Broucke (november 2012), is de woordvolgorde iets anders:
De man van vele listen, Muze, moet
u mij bezingen. Heel veel zwierf hij rond
…’
Uiteindelijk koos ik voor een zachter enjambement, hoewel in de vroegere versie de alliteratie Muze-moet sterker klinkt en ook de parataxe u-mij expressiever is. Vertalen is vaak weifelen. (Ik prefereer de eerdere versie, DW)

Patrick Lateur publiceert als dichter, vertaler en bloemlezer. Hij vertaalde werk van onder meer Pindaros en epigrammendichters van de Anthologia Graeca, Ausonius en Benedictus, Da Vinci en Michelangelo. Voor zijn vertaling van Homeros’ Ilias ontving hij in 2013 de Cultuurprijs van de Vlaamse Gemeenschap voor Letteren.

Stop all the clocks, cut off the telephone, 
Prevent the dog from barking with a juicy bone, 
Silence the pianos and with muffled drum 
Bring out the coffin, let the mourners come...

3 Nederlandse vertalingen

Hieronder drie vertalingen naast het origineel als afbeelding. Alle drie hebben ze hun sterktes en zwaktes. Alle drie dateren van na de film (Four Weddings and a Funeral) voorzover ik heb kunnen nagaan. Schulte Nordholt’s vertaling verscheen in een zeer lezenswaardige verzameling vertalingen van Engelse klassiekers: ‘De stille droeve mensenmelodie’ (u herkent William Wordsworth’s the still sad music of humanity…), zeker de moeite waard om te kopen als u het tweedehands eens ergens tegenkomt. Hij heeft overigens de regel 2 (over de blaffende honden) van het eerste couplet verkeerdom geïnterpreteerd. Wel de meest geslaagde slotzin van de drie vind ik. (click to enlarge)

Achtergrond bij het gedicht van W.H. Auden (1936)

Dit zeer bekende gedicht (dankzij de film ‘Four Weddings and a Funeral) komt – verrassing – uit een satirisch toneelstuk van W. H. Auden en Christopher Isherwood, The Ascent of F6 (1936): over een tot mislukken gedoemde bergbeklimmingsexpeditie (de F6 als een nog niet bedwongen berg in de Himalaya). Hoofdpersoon is Michael Ransom, bergbeklimmer en volksheld. Hij wordt gepusht (door publiek, pers en politiek) om als eerste de top van de F6 te bereiken (er is concucrrentie van een ander land en dat kan the UK niet laten gebeuren). Hij gaat overhaast te werk, offert z’n ploeg op, en als hij de top bereikt, komt hijzelf ook om. Het toneelstuk (met muziek van Benjamin Britten) reflecteert op het Engels imperialisme (Rule Brittannia), charismatische figuren en hun leiderschap, en het conflict tussen de publieke persoonlijkheid en de private sfeer.

Het gedicht – oorspronkelijke versie (satire) : Stop all the clocks

Binnen bovengeschetst toneelstuk wordt een lied gezongen door twee van de acteurs, na de dood van Michael Ransom. Het steekt de draak met de holle retoriek als het overlijden van de volksheld bekend wordt gemaakt (gepubliceerd). Dat zijn dood self-inflicted was, dat hij een team van medeklimmers in z’n grootheidswaan heeft meegesleurd, dat de hele onderneming eigenlijk de volkswil om beste/eerste/hoogste/snelste te zijn diende blijft buiten beeld. Satirisch dus. Ja, laat maar even bezinken. Nu lees je plots de tekst toch met andere ogen, d.w.z. een andere tekst. Qua compositie is het een pastiche van de populaire Amerikaanse musicalvorm, met verbale ritmes, simpel rijmende coupletten, en stereotiepe beeldspraak over tegenslag in de liefde.
Hier de originele tekst: U zult de eerste 2 coupletten herkennen als van het zeer geliefde gedicht (gelezen op menige uitvaart). De laatste 3 niet (die zijn ook niet echt sterk, vind ik, maar de cabaretsfeer is onmiskenbaar). Die heb ik schuingedrukt, want ze zijn dus vervangen door twee ons bekende, zeer persoonlijk aandoende, aandoenlijke verzen.

Stop all the clocks, cut off the telephone, 
Prevent the dog from barking with a juicy bone, 
Silence the pianos and with muffled drum 
Bring out the coffin, let the mourners come.

Let aeroplanes circle moaning overhead
Scribbling on the sky the message He Is Dead,
Put crepe bows round the white necks of the public doves, 
Let the traffic policemen wear black cotton gloves.

Hold up your umbrellas to keep off the rain
From Doctor Williams while he opens a vein;
Life, he pronounces, it is finally extinct.
Sergeant, arrest that man who said he winked!
 
Shawcross will say a few words sad and kind
To the weeping crowds about the Master-Mind,
While Lamp with a powerful microscope
Searches their faces for a sign of hope.
 
And Gunn, of course, will drive the motor-hearse:
None could drive it better, most would drive it worse.
He’ll open up the throttle to its fullest power
And drive him to the grave at ninety miles an hour.

Uitvoering (met de muziek van Benjamin Britten). De tekst is dus die hierboven staat !

Het gedicht – versie 2: Funeral blues

Stop all the clocks, cut off the telephone, 
Prevent the dog from barking with a juicy bone, 
Silence the pianos and with muffled drum 
Bring out the coffin, let the mourners come.

Let aeroplanes circle moaning overhead
Scribbling on the sky the message He Is Dead,
Put crepe bows round the white necks of the public doves, 
Let the traffic policemen wear black cotton gloves.

He was my North, my South, my East and West, 
My working week and my Sunday rest,
My noon, my midnight, my talk, my song;
I thought that love would last for ever: I was wrong.

The stars are not wanted now: put out everyone; 
Pack up the moon and dismantle the sun;
Pour away the ocean and sweep up the wood. 
For nothing now can ever come to any good.

De revisie

Auden heeft in 1937 de eerste twee coupletten behouden en ze in een herziene versie van het toneelstuk toegewezen aan één zanger… en hij heeft de twee nieuwe coupletten toegevoegd (die zijn wel briljant!). Zo is er een heel ander gedicht, een nieuw lied, ontstaan: een rauwe klacht, een rouwklacht, een fysieke uitbarsting van smart. Nu klinkt het juist heel oprecht (tsja, gevoelens opgeroepen door taal zijn ook kneedbaar door de context). Het lied/gedicht krijgt nu ook een titel ‘Funeral Blues’.
In 1938 verschijnt het in een bloemlezing van W.H. Auden, getiteld The Year’s Poetry, en in de verzamelbundel Another Time (1940). Samen met ‘Johnny’, ‘O Tell Me the Truth About Love’ en ‘Calypso’, verschijnt het in de bundel met de titel ‘Four Cabaret Songs for Miss Hedli Anderson’ (de sopraan die in 1937 de herziene versie in The Ascent of F6 had gezongen).

In de film Four Weddings and a Funeral uit 1994 wordt ‘Stop all the clocks’ voorgelezen tijdens die ene dramatische funeral. Kort na de release van de film werd —slim— een klein boekje uitgegeven met tien liefdesgedichten van W.H. Auden. Er werden bijna 300.000 exemplaren van verkocht. Mede door de context van de film is dit ook het gedicht geworden dat de ravage die de AIDS-epidemie heeft teweeggebracht samenvat.

Dick Wursten

Zonder wetten geen vrijheid

“Entre le fort et le faible c’est la liberté qui opprime et la loi qui affranchit.” 
“Tussen sterken en zwakken leidt vrijheid tot onderdrukking en is het de wet die vrij maakt.

Dit paradoxaal klinkende citaat is afkomstig van de Franse dominicaan en politicus Henri-Dominique Lacordaire (1802–1861). Hij sprak deze woorden tijdens een vastenpreek in 1848. Die preek is gepubliceerd in 1855 in deel III van Les conférences de Notre-Dame de Paris (1835-1851). De volledige zin is langer: “Entre le fort et le faible, entre le riche et le pauvre, entre le maître et le serviteur, c’est la liberté qui opprime, et la loi qui affranchit.” Zonder wetten zal de vrijheid van de sterke de vrijheid van de zwakke verpletteren. Daarom is passieve vrijheid, d.w.z. een vrijheid die bij wet wordt opgelegd (afgedwongen dus), een essentiële voorwaarde om ‘zwakken’ (economisch, sociaal, cultureel) ook hun rechten te laten toekomen. Als dit niet gebeurt neemt de sterke alle terrein in. De wet maakt vrij.

Waar komt het citaat vandaan?

• Lacordaire was een vertegenwoordiger van het liberaal-katholicisme. Hij leefde in een tijd van grote sociale en politieke onrust in Frankrijk. Hij streed met grote inzet, en veel eloquentie, voor een positieve relatie tussen christendom (de rooms-katholieke kerk) en de moderne zich emanciperende wereld. De relatie met zijn hiërarchie was précair (meer hieronder).
• Met deze uitspraak keert hij zich tegen het radicale economische liberalisme van zijn tijd. Vrijheid klinkt wel mooi maar in een ongelijke samenleving profiteren de sterken daarvan. Wet klinkt inperkend maar is in zo’n situatie juist essentieel, niet enkel om zwakken te beschermen, maar ook om hen de kans te geven om hun vrijheid te veroveren.
• Ik las het citaat voor het eerst voorin het boekje van Karin Hereman, Een tip van de sluiter, over het hoofddoekenverbod op het Antwerpse Atheneum. Ik heb lesgegeven op die school en de invoering van dat verbod meegemaakt. Dat was een ‘regel’ die ingevoerd werd om de reële vrijheid van de zwakken (i.c. meisjes die leven in een moslimcultuur, waar sociale druk en controle groot is) te beschermen.

Wie was Henri Lacordaire?

Lacordaire liet zich in de jaren 1830 opmerken door artikels over de vrijheid van mening, de persvrijheid, en de vrijheid van onderwijs ook op universitair vlak. Die hij – hoewel overtuigd katholiek – verdedigde. Die vrijheid was gezond en heilzaam voor allen, op voorwaarde van een volledige scheiding tussen kerk en staat. Zijn teksten waren, net als die van Montalembert en Lamennais, zo uitdagend geformuleerd dat de Franse bisschoppen verontrust werden, en hem probeerden het zwijgen op te leggen. In Frankrijk haalden ze bakzeil, maar op 15 augustus 1832 werden de ideeën van Lacordaire c.s. (zonder dat ze werden vernoemd) veroordeeld in de pauselijke encycliek Mirari Vos, voornamelijk wat de gewetensvrijheid en de persvrijheid betreft. Lacordaire trok zich terug uit de strijd en onderwierp zich aan het pauselijk gezag, maar veranderde niet van mening. Op 9 april 1839 trad hij in Rome toe tot de orde van de predikheren (Domicanen). Ondertussen ging hij verder met zijn theologische studies. In 1841 keerde hij naar Frankrijk terug. Ostentatief kleede hij zich in de (in theorie verboden) monnikspij van de dominicanen. Hij knoopte ook weer aan bij de zeer populaire vastenpreken in de Notre-Dame van Parijs, die hij in de jaren 1830 had gehouden. Hij stichtte kloosters doorheen Frankrijk en in 1850 werd de Franse provincie van de Dominicanen officieel heropgericht. Lacordaire werd provinciaal-overste. Onderwijl bleef hij ook buiten het klooster actief. Hij was van mening dat kloosterwetten de vrijheid van publieke prediking en onderricht niet in de weg stonden.

Hij begroette enthousiast de revolutie van 1848 en de oprichting van de Tweede Republiek. Samen met Henri Ozanam stichtte hij de krant l’Ère nouvelle, waarin hij opnieuw heel sterk de vrijheid verdedigde, omdat hij de voordelen daarvan zag voor de kerk zelf (die zou door niet meer met de macht gelieerd te zijn, van veel ballast verlost zijn). Toen er gekozen werd voor een parlement, werd Lacordaire door de kiezers van Marseille naar de constituante gestuurd. Als voorstander van de republikeinse staatsvorm ging hij uiterst links zetelen. Hij bleef echter maar kort, want de onlusten van mei 1848 en de repressie die erop volgde waren hem te veel. Enkele jaren later verzette hij zich echter tegen de staatsgreep van Napoleon III (1851), die naar zijn oordeel inging tegen de ideeën van vrijheid en tegen alles waar hij voorstond. Daarna trok hij zich terug uit het openbare leven. 

De Conférences de Notre-Dame 

zijn een reeks fameuze preken gehouden door Lacordaire in de kathedraal Notre-Dame de Paris, in twee periodes: 1835 tot 1843, en opnieuw van 1848 tot 1850. Zij kaderden in de zeer oude traditie van de ‘vastenpreken’. Die zijn door hem (en de bisschop (beide mannen met visie)) terug in het leven geroepen in 1835. Hun doelgroep was het stedelijk, intellectueel publiek dat de Kerk verlaten had na de Franse Revolutie. (vgl. Fr. Schleiermacher in Duitsland met zijn ‘Reden über die Religion an die gebildeten unter ihren Verächtern). Hij richtte zich dus op studenten, schrijvers, journalisten, juristen, kunstenaars, sceptici en de “moderne seculiere Parijzenaars.” De Notre-Dame fungeerde hier als kathedraal (Vastenpreken), maar ook als publiek forum. Het was een poging van de Kerk zich opnieuw tot de (moderne) wereld te richten na de woelige jaren, vol omwentelingen. Zijn preken trokken veel volk en hadden een aanzienlijke invloed op de heropleving van het christelijk geloof en de kerk in het 19de eeuwse Frankrijk.

De 52ste conférence: Over de vrije zondag

Wat velen niet weten, is dat de beroemde quote in een ‘conférence’ over de verplichte zondagsrust gaat, die volgens Lacordaire bij wet moest worden geregeld, omdat anders de machtsongelijkheid tussen patrons en arbeiders al snel ertoe zou leiden dat de vrijheid om op zondag niet te werken een dode letter zou worden voor laatstgenoemden (de faibles van dienst). Hier de tekst met z’n context (Conférence 52, met als titel; Le double travail de l’homme) …

Est-ce bien la France qui méconnaît à ce point les devoirs les plus sacrés de l’homme envers l’homme ? Est-ce elle qui déchire le pacte fondamental de l’humanité, qui livre au riche l’âme et le corps du pauvre pour en user à son plaisir, qui foule aux pieds le jour de la liberté, de l’égalité, de la fraternité, le jour sublime du peuple et de Dieu ? Je vous le demande, est-ce bien la France ? Ne l’excusez pas en disant qu’elle permet à chacun le libre exercice de son culte, et que nul, s’il ne le veut, n’est contraint de travailler le septième jour ; car c’est ajouter à la réalité de la servitude l’hypocrisie de l’affranchissement. Demandez à l’ouvrier s’il est libre d’abandonner le travail à l’aurore du jour qui lui commande le repos […]. Demandez à ces êtres flétris qui peuplent les cités de l’industrie, s’ils sont libres de sauver leur âme en soulageant leur corps. Demandez aux innombrables victimes de la cupidité d’un maître, s’ils sont libres de devenir meilleurs, et si le gouffre d’un travail sans réparation physique ni morale ne les dévore pas vivants […]. Non, Messieurs, la liberté de conscience n’est ici que le voile de l’oppression ; elle couvre d’un manteau d’or les lâches épaules de la plus vile des tyrannies, la tyrannie qui abuse des sueurs de l’homme par cupidité et par impiété […]. Sachent donc ceux qui l’ignorent, sachent les ennemis de Dieu et du genre humain, quelque nom qu’ils prennent, qu’entre le fort et le faible, entre le riche et le pauvre, entre le maître et le serviteur, c’est la liberté qui opprime, et la loi qui affranchit. Le droit est l’épée des grands, le devoir est le bouclier des petits. (p. 492-494)

Cinquante-deuxième conférence: du double travail de l’homme, uit: Lacordaire, Henri-Dominique, Œuvres. Tome IV. *Conférences de Notre-Dame de Paris. Tome troisième (1846–1848). Paris: Librairie Poussielgue Frères, 1872, pp. 471-495. Het citaat staat op p. 494.

Dick Wursten

Fragment uit een TV-film over de kathedralenbouwers (1980), waarin Georges Duby over het ontstaan van de wetenschap vertelt, met speciale aandacht voor Pierre Abélard en de ‘redeneerkunde’. Hij heeft een papier op zak met een citaat van/over Abélard’s lesmethode en haalt die tijdens de uitzending tevoorschijn om voor te lezen… Top-tv was dat op Antenne 2, in 1980, en nog steeds de moeite van het bekijken en beluisteren (en overdenken) waard. Nederlands ondertiteld (cc); transcript-vertaling onder het filmfragment.

TRANSCRIPT, ongeveer vertaald

“De bouw van de kathedralen (in razend tempo eind 12de, begin 13de eeuw) is mogelijk geworden door de groei van de stedelijke economie. Zeker. Maar is tegelijk ook te danken aan een andere groei die onlosmakelijk verbonden is met de eerste: de groei van de kennis (savoir).
Elke kathedraal wordt immers geflankeerd door een school, en de meest dynamische scholen bevinden zich rond de kathedralen in Noord-Frankrijk. Zeker, in kloosters werd ook les gegeven, maar de kloosterschool was gesloten, de kathedraalschool was open. Dat heeft te maken met haar functie. De kathedraal is – per definitie – de kerk van de bisschop. De primaire functie van de bisschop is (ja echt waar! DW) de verkondiging van het Woord van God en niet alleen in zijn eigen kerk, nee, in zijn hele bisdom. Hij heeft helpers nodig, om samen met hem te prediken. En dus werkplaatsen (ateliers) om predikers op te leiden, te scholen. Dat impliceerde goede boeken (manuscripten), goede leraars die deze boeken konden verklaren. En: in een samenleving waarin reizen steeds gemakkelijker werd, zien we intellectuele avonturiers door Europa trekken op zoek naar de beste scholen. Die bevonden zich precies daar waar de meesterwerken van de gotische kunst verrezen: in Laon, Chartres, en Parijs. Ik denk niet dat het toeval (coïncidentie) is dat de locaties van deze intellectuele onderzoekscentra samenvallen (coïncideren) met de haarden van de artistieke creatie (artistiek = alles wat de mens ‘toevoegt’ aan de natuur: kunde, ambacht, ambachtelijke kunst).
De studiecyclus was dezelfde als in de “eerste Renaissance” (onder Karel de Grote), de zeven vrije kunsten – de artes liberales. Deze zijn te zien op een van de roosvensters van de kathedraal van Laon, waar ze de centrale bloem omringen waar de Wijsheid troont. Die vormen haar hof, verrijkend en verlichtend. De zeven artes bestonden uit drie inleidende disciplines: grammatica (taal), retorica (de kunst van het spreken) en dialectiek (de kunst van het redeneren), gevolgd door vier dieper gravende disciplines: de leer van getallen, de geometrie, de astronomie en de wetenschap van de ‘tonen van de muziek’ (en hun onderlinge verhouding).

Deze disciplines onthulden de mysterieuze wetten die het universum beheersen. Dit pad, deze weg, deze boulevard van kennis, leidde uiteindelijk tot de theologie – de hoogste wetenschap omdat zij de mens hielp om de geheimen van God te doorgronden die hij meedeelt in wat hij zegt (zijn Woord) en in de zichtbare tekenen, uitgestrooid in de de natuur.⁵

In de tweede helft van de 12e eeuw kenden de scholen van Parijs een buitengewoon succes. Ze werden de kweekvijver van bekwame bisschoppen; alle pausen van die tijd kwamen er studeren. Dit succes was grotendeels te danken aan het onderwijs van Abélard⁶). Men begon bij de taal, de woorden, maar de dialectiek stond daarbij centraal: door redenering de betekenis van de woorden begrijpen. Niet door er in mystieke overpeinzingen over te mediteren, zoals in het klooster, maar door ze te analyseren. Het intellectuele gereedschap werd steeds verfijnder. Geestelijken reisden met de ridders mee die Spanje en Sicilië op de moslims heroverden, en ze stortten zich op de schitterende bibliotheken van Toledo en Palermo. Ze begonnen – samen met/tegelijk met de Joden – koortsachtig Arabische werken te vertalen naar het Latijn – werken die de Arabieren op hun beurt uit het Grieks hadden vertaald. Wat zij zo onthulden was de antieke wetenschap: Euclides, Ptolemaeus, en nog waardevoller voor hen: de logica van Aristoteles.
De methode werd verfijnd, op punt gesteld en verrijkt door Abélard. De eerste stap? Twijfelen! Abélard zei: “we komen tot onderzoek door twijfel, en door onderzoek ontdekken we de waarheid.” Hoogmoed, arrogantie… Sommigen veroordeelden deze houding fel, met name Bernardus van Clairvaux, die Abélard uiteindelijk ten val heeft gebracht. Maar wat een vruchtbaarheid school er in deze benadering ! Wat een enthousiasme ontstond er in de scholen. Het ging niet langer om lessen enkel te aanhoren, maar om discussie. Dialoog, dialectiek, debat! “Mijn studenten,” zei Abélard, “verlangen menselijke redenen te horen, verklaringen die ze begrijpen; geen stellingen en affirmaties.” Ze vonden dat spreken zinloos was, als men niet ook tegelijk het begrip van wat men wilde zeggen mee aanbracht, en ook dat men niets kan geloven als men het niet eerst heeft begrepen.⁷

Uit deze manier van denken is al onze wetenschap voortgekomen…

Ils disaient qu’il est inutile de parler si l’on donne pas l’intelligence de ses propos et que nul ne peut croire s’il n’a pas d’abord compris. Et toute notre science sors de là…

Georges Duby, Le temps des cathédrales – 9 delige TV-film uit 1980, deel 3, Dieu est lumière.