Dag Hammarskjöld, de langste reis

De langste reis
is de reis naar binnen.

(uit Merkstenen, 1964)

Dag Hammarskjöld (1905-1961) posthuum Nobelprijswinnaar, bij leven secretaris-generaal van de VN. Hij is weer even ‘nieuws’ omdat het gerucht dat zijn vliegtuig niet is neergestort, maar neergehaald (door een Belgische ‘huurling’) met nieuwe info is gevoed. Tsja.

Belangrijker vandaag vind ik de persoon van Dag Hammarskjöld. Na zijn overlijden werd namelijk duidelijk dat deze topdiplomaat er een rijk innnerlijk leven op nahield. Merkstenen heette het boek dat in 1963 gepubliceerd werd. Een soort dagboeknotities (hoogst gestileerd, vaak literair proza, steeds meer gedichten, haiku’s zelfs – NB: het dagboek is niet bewaard, enkel een typoscript), waarin Hammarskjöld reflecteert op zijn leven (privé, maar vooral over hoe hij in zijn beroep wil staan – een beroep dat hij als een roeping beleeft, een ambt): wat er gebeurt, wat lukt, wat mislukt, de dilemma’s waar hij voor komt te staan, de beslissingen die hij moet nemen. Hij neemt de volle – ook persoonlijke – verantwoordelijkheid. Hij wil een civil servant zijn, restloos. Geen kleinigheid. De notities in ‘Merkstenen’ karakteriseerde hij (in een ongedateerd brief die bij het manuscript zat) als:

‘…een soort witboek over mijn onderhandelingen met mijzelf – en met God’

De politicus blijkt een mysticus te zijn, èn die twee zijn niet van elkaar te scheiden. Veelzeggend en te denken gevend. Deze teksten moet je dus niet als een ‘dagboek’ lezen in de gewone zin. Dat heeft ook weinig zin, want de uitwendige gebeurtenissen worden niet eens genoemd. Het is al reflectie, een uitgepuurde, steeds weer opnieuw geredigeerde (vermoed ik, anderen betwijfelen dat) vorm van schrijven. Na-denken om vooruit te komen. Het motto – voorin het manuscript – luidt niet voor niets:

‘Alleen de hand die doorhaalt, kan waarheid schrijven.’

(een uitspraak vaak toegewezen aan Meister Eckhart – en dus ook zo op het internet te vinden, maar volgens de echte kenners afkomstig van de Zweedse dichter Bertil Malmberg).

Hier zijn meest bekende gedicht (begin jaren 1950, op het hoogtepunt van zijn carrière, nog voor hij het ambt van ‘secretaris-generaal van de VN aanvaardde). Hij heeft alles bereikt, vanuit de wereld gezien. Zelf is hij van mening dat het nu pas begint. De vertaling is lichtjes aangepast t.o.v. de Nederlandse uitgave van 1965, p. 72 – hier het origineel.

De langste reis
is de reis naar binnen.
Wie zijn lot 1gekozen heeft,
de tocht begonnen is
naar zijn eigen bodem
(is er een bodem?),
is nog midden onder u
maar staat al buiten het leven,
geïsoleerd in uw gevoel
zoals een ter dood veroordeelde
of zoals hij, 
die door een naderend afscheid
al van tevoren wordt toegewijd
aan de uiteindelijke eenzaamheid van ieder mens.

Tussen u en hem is afstand,
onzekerheid –
zorg. 2

Hij zelf zal u zien, 
almaar verder weg,
de lokroep van uw stemmen horen,
steeds zwakker.

Ik voel in dit gedicht, maar ook in andere teksten van Hammarskjöld vaak verwijzingen naar T.S. Eliot. Vergelijk bijvoorbeeld het openingsgedicht van Merkstenen. p. 23, met de sfeer die Eliot oproept in de Journey of the Magi, of met The Waste Land…

Verder word ik gedreven,
een onbekend land in.
De grond wordt harder,
De lucht prikkelender, kouder…

 

  1. Het Zweedse woord  is öde, lot, bestemming. Als adjectief vooral verwijzend naar verlatenheid, woestijn – zoals in het Duits. De reis voert in/door the waste land.
  2. De gewone vertaling heeft hier ‘discretie‘. (Engels: ‘care‘ – origineel = ‘hänsyn‘ wat een terugvertaling van het Duitse woord ‘Rücksicht’ schijnt te zijn. Kies maar: Omzien naarRe-spect of in het Engels/Frans: Regard.

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *