Het meest bekende en invloedrijke boek van Nietzsche “Der Wille zur Macht” is helemaal geen boek, en is ook niet van Nietzsche.

Wat is er aan de hand?

Friedrichs zus (Elisabeth Förster-Nietzsche ) heeft postuum een boek gecompileerd (samengesteld) uit aantekeningen in Schriftjes, notitieblokjes, losse vellen papier uit de periode 1885-1888 (in de verzamelde uitgave 2 delen, ca. 1000 bladzijden), met de titel Der Wille zur Macht. Selectiecriterium en ordeningsprincipe zijn in zo’n geval allesbepalend. Cf. Who frames the question determines the answer… Beide zijn bepaald door zijn zus (en enkele anderen, m.n. Heinrich Köselitz, alias Peter Gast, een toegewijde vriend van Nietzsche). Zij hebben het resultaat van hun werk vervolgens in de markt gezet als Nietzsche’s Unvollendete , zijn hoofdwerk: Dat wat hij eigenlijk had willen zeggen, maar waar hij jammer genoeg nooit aan toegekomen is, maar dat wij nu…. Wonderlijk genoeg is deze gang van zaken eigenlijk al bekend sinds de publicatie van de eerste (later verworpen) editie in 1901. Toen had Elisabeth namelijk een eerste selectie (483 aforismen) laten bundelen, redigeren, en uitgegeven. Maar ze was niet tevreden met het resultaat en brak met de ‘redactor’ (Fritz Kögel), die haar sinds 1894 had bijgestaan bij de uitgave van Nietzsche’s verzamelde werken. Er waren al 12 delen verschenen. 8 delen met gepubliceerde werken en 4 met nagelaten werken en Der Wille zur Macht. Die laatste vier werden ingetrokken. De uitgave viel stil. Er werden nieuwe redacteuren aangetrokken (o.a. de gebroeders Horneffer; dr. Otto Weiss kreeg de wetenschappelijke eindverantwoordelijkheid). Tussen 1906 en 1911 verscheen dan de ‘definitieve’ uitgave, zowel van de nagelaten werken (en fragmenten) en Der Wille zur Macht (versie 2: gegroeid tot 1067 aforismen, een aanzienlijke uitbreiding, herschikking, maar ook weglating).

Alleen deze ontstaans- en uitgavegeschiedenis zou tot terughoudendheid hebben moeten leiden bij de lezers en interpreten van Nietzsche, zeker qua acceptatie van de autoriteit van Der Wille zur Macht (4 delen), als boek. Toch heeft men deze compilatie vrij snel als Nietzsche’s hoofdwerk aanvaard en is men – en dat zelfs tot op vandaag – geneigd langs dit fictieve spoor Nietzsche te benaderen. Men interpreteert (propageert/bestrijdt) Nietzsche als de filosoof van de ‘Wil tot macht’ die achter, onder, in alles zit, een imago dat mede door dit boek is opgeroepen. En als het al een kern van waarheid bevat – en dat doet het – dan is die door dit boek buiten proportie opgeblazen.

De echte stem van Nietzsche is hierdoor onnodig lang overstemd, gesmoord.

Sinds de publicatie van de volledige nagelaten aantekeningen inclusief degenen die Elisabeth eruit had gehaald om het fictieve boek mee samen te stellen (50 jaar geleden in het Duits, recentelijk ook in het Nederlands vertaald), is het zonneklaar dat Nietzsche wel heel wat – onderling nogal verschillende – schema’s heeft ontworpen voor een nieuw groot werk, en dat in een bepaalde periode de titel ‘Der Wille zur Macht‘ door z’n hoofd speelde (maar altijd naast andere, en met wisselende ondertitels, en gevolgd door heel verscheiden indelingsschema’s). Nu al die aantekeningen weer bij elkaar staan, chronologisch geordend, wordt duidelijk dat er gewoon geen selectiecriterium is, dat kan beslissen over inclusie/exclusie van een opmerking, een fantasievolle gedachte, een complexe gedachtenoefening, in een omvattend systematisch werk. Willekeur was dat dus, bepaald door een ulterior motive. Temeer daar uit de aantekeningen ook duidelijk blijkt dat Nietzsche aan het eind van de zomer van 1888 terugkomt van zijn idee om een omvattend werk samen te stellen. Der Wille zur Macht als titel is al eerder gedropt, maar nu verdwijnt ook de idee van het alomvattend boek naar de achtergrond. Als er al ‘indexen’ verschijnen hebben zo vaker Umwerthung aller Werthe als titel, of – laatste poging: Magnum in parvo: Eine Philosophie im Auszug (Het grote in het kleine. Een uittreksel als filosofie). Als je de bijbehorende hoofdstukindeling bekijkt, dan zie je dat hier eigenlijk al teruggeplooid wordt op een veel kleiner werk, en als puntje bij paaltje komt is dit een combinatie van Götzendämmerung en Der Antichrist ³ In z’n laatste actieve periode heeft Nietzsche al z’n energie gestoken in de samenstelling (het schrijven, componeren) van concrete publicaties: Götzendämmerung, Antichrist noemde ik al. Daarnaast Der Fall Wagner, en de Dionysos-dithyramben… en niet te vergeten: zijn auto-mythobiografie Ecce homo. Dat is – heel precies – de output van zijn laatste manische periode. De rest zijn… nagelaten aantekeningen. Geen systematisch werk.

Wilt u meer weten (preciezer), lees dan verder.

Als u genoeg weet, dan kan ik u adviseren om gewoon Nietzsche te gaan lezen, en eens te horen wat hij te zeggen heeft, los van zijn fictionel imago. Bijv. een selectie vertaalde gedachtenoefeningen uit de Vrolijke Wetenschap.

Vervolg: Nagelaten fragmenten

Alle losse aantekeningen die Nietzsche heeft nagelaten zijn in de Kritische Gesamtausgabe gebundeld in een 7 delen met de titel : Nachgelasse Fragmente | Nagelaten fragmenten. De twee delen ⁴ die de periode 1885-1888 beslaan, bevatten alle tekst uit 22 handgeschreven bronnen (15 grote schriften, 3 notitieboeken en 4 mappen met losse vellen).⁵ Het is een volledige en manuscript-getrouwe weergave van alle fragmenten, ontwerpen, plannen en titels die zijn bewaard, vanaf herfst 1885 tot aan het einde van Nietzsches scheppende leven begin 1889. Alles, d.w.z. ze bevatten dus ook al het materiaal dat eruit verwijderd was om het Der Wille zur Macht | De wil tot macht samen te stellen. Dat zijn (nu dus: waren) immers communicerende vaten: Wat in WzM werd opgenomen, was weggeplukt uit de Nachlass. Daarom moest bij een dikkere verse van WzM de Nachlass dunner worden (en dus opnieuw geredigeerd en uitgegeven, — dit verklaart de breuk in de eerst grote uitgave van Nietzsches Werke, de zogeheten Grossoktavausgabe.

In chronologische opeenvolging gelezen bieden de fragmenten een zeer precies en bijna ononderbroken beeld van wat er zoal in Nietzsche’s hoofd speelde, en wat zijn literaire intenties waren tussen de herfst 1885 tot begin januari 1889 (het moment van zijn collaps). Hij speelde inderdaad met het plan een groot verzamelwerk uit te geven. Allerlei titels en indelingen passeren de revue. Een compilatie onder de titel Der Wille zur Macht komt naar voren, maar eigenlijk is de titel Umwertung aller Werte minstens zo opvallend (dat is de ondertitel geworden). Niet alleen de titel, maar ook het concert wordt diverse keren gewijzigd, en verdwijnt in september 1888 uit beeld. In plaats daarvan zet hij zich tot de samenstelling van nieuwe thematische bundelingen: Zur Genealogie der Moral, Götzendämmerung, der Antichrist, der Fall Wagner en zijn automythografie: Ecce homo.

Een cruciale datum: 26 augustus 1888

Nietzsche noteert nog maar eens een reeks hoofdstuktitels onder de titel Der Wille zur Macht. Dit is zijn “letzter Plan” (consensus onder Nietzsche vorsers). Na deze laatste schets – en dit is belangrijk – komt de titel ‘Der Wille zur Macht’ niet meer voor in zijn aantekeningen. De ondertitel ‘Umwerthung aller Werthe‘ wel, maar nu met nieuwe rubrieken. Daar wordt bijv. de ‘Antichrist’ genoemd als eerste deel. Ook verschijnt Magnum in parvo als een fragmentarisch filosofische werk ten tonele (zie boven). En er zijn plots notities met allerlei variaties op ‘Götzendämmerung‘ (titels en subtitels, de een al inventiever dan de ander). Nietzsche is op zoek naar een titel voor een nieuw werk dat hij wil uitgeven. En inderdaad: Laatstgenoemd boekje is kort nadien persklaar (“ins Reine” geschreven). Het is een uittreksel uit zijn filosofie in fragmenten, niet het begin van een systematisch omvangrijk werk… zoals het door zus en vriend uit allerlei niet afgewerkte notities samengesteld fictieve (fake) boek. Ook de ‘Antichrist’ wordt nog door Nietzsche afgewerkt, maar pas veel later gepubliceerd. Ook dit is geen systematisch filosofisch werk, maar … een fel pamflet. Nietzsche blijft zichzelf trouw, ook in zijn laatste fase: Zijn denken kent geen einde….

Graftdijk 1992

Het is dan ook volkomen onbegrijpelijk dat in 1992 Thomas Graftdijk een latere versie van dat niet bestaande werk heeft vertaald en dat uitgeverij Boom dit in zijn Nietzsche-collectie heeft opgenomen – daarbij de hoofdtitel en de ondertitel omdraaiend.⁶ Had er nu een degelijk inleiding bij gestaan, dan was het tot daaraantoe, maar er is geen inleiding, enkel een zeer kort nawoord/verantwoording. De vertaler noemt daar wel de naam van de tekstbezorger van zijn bron ‘Friedrich Würzburg’, maar vergeet te vermelden dat deze dit boek in 1940 publiceerde èn niet om de nazistische lezing een stok in het wiel te steken, wel in tegendeel.** In het Nederlandse taalgebied wordt zo de suggestie versterkt dat Nietzsche zo’n werk toch wel ongeveer voor ogen moet hebben gehad. Quod non.

NOTEN

Charles Vergeer bespreekt de memoires van Lou Andreas-von Salomé (Bzzletin 1979). Deze zeer lange tekst heb ik ingekort en in 2025 hier gepubliceerd, want helaas is Vergeers kritische kanttekening nog steeds nodig. Hoezo? Waarom? Dat legt Vergeer uit in de eerste alinea.

In de serie Privé-domein van de Arbeiderspers verscheen in 1979 de vertaling van de autobiografische aantekeningen van Lou Andreas-von Salomé: Terugblik op mijn leven. Vertaling: Thomas Graftdijk. De omslag toont Lou Salomé in een wagentje dat getrokken wordt niet door twee ezels maar door twee filosofen: Paul Rée en Friedrich Nietzsche. Beiden worden gemend door middel van leidsels, keurig om hun armen gebonden, en aangespoord door de zweep van Lou. Dat zweepje – het is nogal klein uitgevallen – is met strikjes versierd en maakt zo eerder een sukkelige dan gevaarlijke indruk. Nochtans zou het kitscherige ding nog op hoger filosofisch plan getilt worden, want het keert negen maanden later weer in de opmerking uit de Also sprach Zarathustra: ‘Ga je naar de vrouwen? Vergeet dan de zweep niet!’ Een uitschieter waar nogal om gegniffeld is, want in de werkelijke omgang met vrouwen was de zachtmoedige Nietzsche nogal bedeesd en stijfjes. Op de foto wil ik hieronder nog terugkomen. Eerst over de keuze ervan. Natuurlijk is het de uitgever niet kwalijk te nemen dat ze als cover gekozen werd. Wie zou zich zo’n lokkertje laten ontgaan. Bovendien past het zo geheel in het beeld dat men hier te lande – als men het al heeft – zo’n beetje van Lou von Salomé heeft: een moderne Cleopatra boeiend maar vreemd. Enerzijds getrouwd met professor Andreas zonder ooit met hem naar bed te gaan, want de enige man in haar leven is een veel oudere Hollandse dominee, Hendrik Gillot, met wie ze in haar jeugd God weet wat heeft gehad; anderzijds een grote serie minnaars en passies en dat alles niet met de minsten: Nietzsche, Rilke en Freud! Voor hen die in al deze baarlijke onzin enig geloof stellen, zal het lezen van de Lebensrückblick wel teleurstellend zijn: een heel andere Lou verschijnt hier dan ons in film, boek en goedkope kranteartikeltjes voorgetoverd werd… Laat ons daar eens tegenover zetten wat Lou zelf te vertellen heeft – om daarna, aan de hand van weer andere getuigenissen, haar verhaal aan de tand te voelen.

Nietzsche stierf in 1900, Lou von Salomé in 1937 op 76 jarigie leeftijd. De Lebensrückblick schreef ze pas op hoge leeftijd in 1931 en ’32. Publicatie volgde pas veel later door Ernst Pfeiffer in 1951. Die eerste druk was op grond van het enige toen bekende exemplaar: een manuscript. Later werd er nog een typoscript gevonden met een groot aantal handgeschreven veranderingen. Dat exemplaar werd benut voor de tweede – en dus veranderde – druk van 1968. Die versie werd in ’77 nog eens herdrukt als Insel taschenbuch (Nr. 54). De belevenissen met Nietzsche zijn te vinden in het hoofdstuk Freundeserleben. Het eerste wat opvalt is dat Nietzsche er niet die grote rol in speelt die men zou verwachten. Het hoofdstuk begint en eindigt met Paul Rée.

Paul Rée

Lou is met haar moeder, om gezondheidsredenen, naar het zuiden gekomen en verblijft in maart 1882 te Rome waar ze vaak op bezoek is bij Malwida von Meysenbug, die nu totaal vergeten is. Toen stond ze echter bekend als een van de eerste geëmancipeerde vrouwen. Bekendheid kreeg ze door haar Memoiren einer Idealistin. Ze leefde in Rome, in de Via della Polveriera, omdat ze na deelname aan de revolte van 1848 uit Pruisen verbannen was. Op de avond van de 17-de maart is Lou bij Malwida, waar onverwachts Paul Rée komt. Rée had samen met Nietzsche een tijdlang in Genua gewoond, van waaruit hij naar Rome ging en Nietzsche – als een nieuwe Columbus (immers ook een Genuees) op zoek naar een nieuwe wereld als enige passagier op een oud zeilschip – naar Messina. Ondertussen ontdekten Rée en Lou elkaar, geholpen door de Romeinse lentenachten. Vele avonden zwierven ze na de gesprekken bij Malwida nog uren door de straatjes van het oude Rome om tenslotte bij het pension te komen waar Lou met haar moeder verbleef.

Dat zoiets geen pas gaf sprak, ook voor een feministe in de tachtiger jaren vanzelf, en Malwida tikte Lou dus op haar vingers in een langdradig briefje – blz. 112 in de hierna te noemen Nietzsche-Dokumente -: ‘Das Nachhause bringen (durch Rée) war mir nur peinlich in dem Gedanken es könne Ihrer Mama misfallen und ich wollte nicht dass sie denken solle, bei mir fördere man eine andere als die edelste geistige Emanzipation.’ En wat verderop in die brief nog: ‘Ich wusste wie durch ähnliche Dinge hier der Ruf mehrere junger Mädchen gefährdet geworden war…’

En inderdaad ‘der Ruf’ was zeer geschaad en zou het blijven tot heden aan toe. Malwida vermaande, maar Mama von Salomé vocht. Het liefst had zij ‘alle ihre Söhne zu hilfe gerufen’ om Lou ‘tot oder lebendig nach Hause zu schleifen’.

En Rée? Die deed haar een huwelijksaanzoek. Dat was echter helemaal de bedoeling niet. Lou, net 21 (Rée 33 en Nietzsche 38), had nog een ‘total entriegelter Freiheitsdrang’ – haar eigen woorden -, geen bijzonder verlangen naar de huwelijksband, wel nog een zeer grote emotionele binding met haar opvoeder, dominee Gillot, de eerste en lange tijd de enige waarin ze de diepten van een mens gevoeld had, en tenslotte had ze ook nog een financiële ondersteuning van de Russchische regering – de basis voor een onafhankelijk leven – die ze door een huwelijk verliezen zou. Lou weigerde dus Rée’s huwelijksaanzoek.

Nietzsche’s huwelijksaanzoek

De situatie zou echter nog wat gecompliceerder worden doordat vijf weken nadien Nietzsche vanuit Messina – waar hij de prachtige Idyllen geschreven had – in Rome aankwam: onverwacht. Nog veel onverwachter was dat ook hij ondersteboven bleek van Lou en ook haar een huwelijksaanzoek deed. Ook dat werd geweigerd en met meer reden dan de eerste keer. Ze hadden elkaar voor het eerst gezien in de Sint-Pieter. Rée was gaan zitten in een van de biechtstoelen ter rechterzijde – geen custode overigens die hem heden ten dage u aanwijst – om daar Lou zijn, weinig vrome, notities voor te lezen, tot Nietzsche kwam die zich wat stijfjes gedroeg. Uit de herinneringen is af te lezen hoe Lou door het verschijnen van Rée direkt getroffen was en door dat van Nietzsche niet. Geheel anders was blijkbaar de indruk bij Nietzsche want toen deze van de plannen tussen Lou en Rée hoorde gebeurde het ‘noch Unerwartere’ dat hij ‘sich zum Dritten im Bunde machte’. Lou laat er dus geen twijfel over waar het initiatief lag. Ook in een brief aan Hendrik Gillot laat zij duidelijk uitkomen dat er wat haar betrof enkel sprake was van een – nooit voor een huwelijksband bedoelde – relatie met Paul Rée: ‘Das Wesentliche ist menschlich für mich nur Rée’ (de onderstrepingen zijn van haar zelf). Ironisch gaat dan ook de tekst door dat Nietzsche in zijn voortvarendheid zelfs (Sogar) de plaats waar de ‘Drieëenheid’ – de term waar zoveel verwarring door zou komen – zou zetelen reeds bepaalde: Parijs. Hij wilde daar colleges lopen en Rée had er contact met Iwan Tourgenjew. (Malwida intussen maakte veel bezwaar en had met het drietal liefst onder toezicht gesteld van de moeder van Rée en de zus van Nietzsche. Die laatste zal zich er later inderdaad mee gaan bemoeien.)
Wat haar ook niet aan Nietzsche beviel waren zijn voortdurende aanvallen – hij was toen doorlopend ziek – en zijn ongewone opgewondenheid tijdens heel deze omgang met Lou doet sterk denken aan exaltatie over Cosima Wagner vijf jaar later.
Men blijft niet lang te Rome – de preciese datum van vertrek kennen we niet – en de terugreis gaat ter wille van de zedigheid in twee groepjes: Lou met haar moeder en Nietzsche met Rée. Nog maar een paar keer ontmoet men elkaar, zoals bij Ortha waar Nietzsche en Lou een wandelingetje op de Monte Sacro maken, dat later aanleiding zal geven tot de meest fantastische verdachtmakingen.

De foto met het zweepje

Daarna reist Nietzsche door naar Basel, heeft er een gesprek met zijn meest vertrouwlijke vrienden het echtpaar Overbeck, en ziet tenslotte Lou en Rée nog eens door met ze af te spreken in de leeuwentuin te Luzern. Daar wordt dan de fameuze foto gemaakt.

Lou laat er geen twijfel over bestaan dat die foto volledig het initiatief is van Nietzsche, die zich persoonlijk en ijverig met alles, zelfs kleinigheden als de strikjes aan het zweepje, bezighield. Rée stribbelde heftig tegen en vond het afschuwelijk; Lou vond het kitsch. Daarna gaan de beiden en de eenzame uiteen. Lou gaat met een omweg naar Rée op zijn Pruisische landgoed, en ze gaan daarna samen naar de Bayreuther Festspiele – waar de Parsifal in première gaat en Nietzsche natuurlijk niet verschijnt -.

[De foto komt nog terug in de Fröhliche Wissenschaft (daar dubbelzinnig) en in Zarathustra, Das andere Tanzlied. Zeker in die laatste context heeft de vrouw in kwestie het voor het zeggen: zij is het Leven zelf, met wie Zarathustra een pas de deux danst op leven en dood.]

De breuk

Na Bayreuth ontmoeten ze elkaar voor een tiental dagen te Tautenburg, en wel onder toezicht van zus Elisabeth. Die had voordien de sfeer al vrij grondig door ruzietjes en kletspraatjes verpest, maar het wordt bijgelegd en er volgt een gelukkige, maar korte, tijd. Lou gaat terug naar Paul Rée – ze zullen vijf jaren bij elkaar blijven – en samen zien ze Nietzsche voor de laatste maal in oktober te Leipzig. De sfeer is dan door het gekonkel van Elisabeth al verregaand bedorven. Men gaat uiteen om elkaar nooit meer te zien. Het schijnt dat zelfs latere, sporadische brieven van Nietzsche aan Lou haar nooit bereikt hebben, omdat die door Rée onderschept werden. (en hij die voor haar verborg uit want Nietzsche bleef modder gooien, DW)
Nietzsche schaamde zich – later – volgens Lou zeer voor het gepasseerde en wel zo erg dat hij jaren later nog tegen hun gemeenschappelijke kennis Heinrich von Stein de mogelijkheid van reconciliatie uitsloot met de – door Lou onderstreepte woorden -: ‘Was ich getan, das kann man nicht verzeihen.’ Of het vergeven werd? Vergeten wellicht eerder, want Lou paste ‘de methode van Paul Rée’ op de hele affaire met Nietzsche toe: alles zo ver mogelijk van je af zetten en nergens meer op ingaan. En inderdaad, wat er ook van de zijde van de door zus Elisabeth op poten gezette officiële traditie, de sacrosancte interpretatie van de filosoof (werken plus leven) geleverd door het Nietzsche Archiv te Weimar mocht worden beweerd of gelogen: Lou zweeg. Pas in 1951 verschenen zoals gezegd haar memoires.

De wraak van Elisabeth N.

Wat gebeurde er in de tussentijd? De wraak van Elisabeth. En hoewel zo langzamerhand vrij algemeen bekend is hoezeer Nietzsches zus zijn beeld vervalst heeft, moet toch opgemerkt worden dat op vele punten – en zeker op het onze, de verhouding met Lou – dat valse beeld nog kaarsrecht overeind staat. Omdat Nietzsche krankzinnig was geworden, Lou en de Overbecks zwegen – niet van zins zich met de lage laster van Elisabeth te bevuilen – en Paul Rée in oktober 1901 stierf (hij verongelukte op een smal bergpad en het hoort tot de mythe met stelligheid te weten dat dit zelfmoord was). Omdat er geen weerwoord was kon Elisabeth rustig haar gang gaan. Zij schreef de officiële biografie van haar broer, waarin zij zichzelf voor congeniaal verklaarde en alle tegenstanders op smerige wijze te lijf ging.

Over Lou

… Over Lou Salomé (dl. II) schrijft Elisabeth, dat zij is ‘eine jener jungen Russinnen, die ins Ausland gehen, um sich berühmten Leuten zu nähern, von ihrem Ruhm zu profitieren und vielleicht auch allerhand kleine Abenteur zu haben.’ Een verachtelijke parasiet, een lage profiteur dus.

Over de 10 dagen in Tautenburg

Over hun 10-daags samen optrekken in Tautenburg: Hierover zijn gelukkig enkele aantekeningen van zowel van Lou, als van Nietzsche voor Lou bekend. De aantekeningen van Lou geven de indruk, die ook bevestigd wordt in haar boek (Rückblick), dat er vooral over het religieuze gesproken werd. De aantekeningen van Nietzsche uit die enkele dagen van Augustus ’82 zijn echt Nietzscheaans en staan ver af van de problematiek waar Lou mee worstelde. Al is het onderwerp soms hetzelfde, de gedachten komen uit verschillende werelden. Als voorbeeld twee opmerkingen uit een half afgescheurd papiertje (Nietzsche-Dokumente p. 211):

Menschen, die nach Grösse streben, sind gewöhnlich böse Menschen; es ist ihre einzige Art, sich zu ertragen.
Wer das Grosse nicht mehr in Gott findet, findet es überhaupt nicht vor und muss es entweder leugnen oder – schaffen (schaffen helfen).

Andere aantekeningen gaan over de schrijfstijl – blijkbaar geschreven naar het onderschrift: ‘Eine guten Morgen, meine liebe Lou!’ – en, uiteraard, ‘Vom Weibe’.

Lou is ook in haar Lebensrückblick erg enthousiast over die paar weken. Samen spraken ze wel tien uur per dag en het waren de meest opwindende gesprekken. En dat tijdens lange wandelingen; soms met zus Elisabeth erbij – Nietzsche wandelend tussen deze twee vrouwen! – maar meestal met zijn tweetjes. ‘Wir haben stets die Gemsenstiegen gewählt, und wenn uns Jemand zugehört hätte, er würde geglaubt haben, zwei Teufel unterhielten sich.’

Over de breuk / ruzie

En tenslotte de ruzie waarmee de ‘Tautenburgse Idylle’ was begonnen? Inderdaad, die had plaatsgehad. Ze begon zelfs al eerder, namelijk in de treincoupé op de heenreis, waar Elisabeth en Lou elkaar troffen en binnen de kortste keren – hoe kan dat ook anders – hoogoplopende ruzie kregen. Op het perron van Tautenburg moest Nietzsche de beide dames sussen en verzoenen.

In het boek Friedrich Nietzsche, Paul Rée, Lou von Salomé: Die Dokumente ihrer Begegnung (1971) lezen we (p. 230), een brief die Nietzsche ongeveer 15 september 1882 aan Paul Rée schreef. Daarin schrijft hij

‘Meine Schwester hat inzwischen die Feindseligkeit ihrer Natur, die sie gewöhnlich gegen ihre Mutter auslässt, mit aller Kraft gegen mich gekehrt und sich förmlich von mir gelöst, in einem Briefe an meine Mutter, aus Abscheu vor meiner Philosophie, und “weil ich das Böse liebe, sie aber das Gute” und dergleichen Tollheit. Mich selber hat sie mit Spott und Hohn überschüttet.’

En als slot van die brief:

Morgen schreibte ich an unsere liebe Lou, meine Schwester’.

Van het onderstreepte meine loopt een lijntje naar de verklaring ervan:

‘nachdem ich die natürliche Schwester verloren habe, muss mir schon eine übernatürliche Schwester geschenkt werden.’

Dit is geen barst in het beeld dat Elisabeth schetst…
maar een volledige omkering ervan.

Hoezeer Elisabeth verontrust was kunnen we nog eens heet van de naald lezen in een pas in 1971 gepubliceerde brief van haar aan Clara Gelzer. De brief is nog in Tautenburg begonnen op 24 september en werd beëindigd op 2 oktober, toen ze terug was bij haar moeder in Naumburg. Het is een lang en opgewonden schrijven. De latere mildheid is er nog niet in te bespeuren. Reeds de aanhef plonst ons midden in de kwestie.

Meine geliebte Clara
Lies die Bücher meines Bruders nicht, sie sind für uns zu schrecklich, unsere Herzen wollen höher hinaus…

(etc.) En dan:

denn ach, meine liebe liebe Clara, sage es Niemand ich habe hier eine entsetzliche Zeit erlebt, ich musste es erkennen Fritz ist anders geworden er ist so wie seine Bücher.

‘s Avonds als Nietzsche reeds in zijn eigen huis naar bed was gegaan terwijl Elisabeth en Lou elders in het dorp sliepen ‘brach sie (Elisabeth) nun noch einmal in einem Sturm über Fritz los und würde geradezu haarsträubend unanständig’. Vooral toen ze opmerkte totaal niet verliefd op Nietzsche te zijn en rustig met hem op een kamer kon slapen zonder zelfs een opwindende gedachte.

Lou over Nietzsche (1894)

Tenslotte: Friedrich Nietzsche in seinem Werken wordt door Lou Salomé uitgegeven in 1894. Elisabeth kan er niet anders inzien dan (p. 177) ‘ein Racheakt verletzter weiblicher Eitelkeit gegen den armen Kranken, der sich nicht wehren konnte.’ Maar het boek is van het hoogste belang en nog steeds een belangrijk boek over Nietzsche. Niet in het minst belangrijk omdat het een boek over Nietzsche is van iemand die hem persoonlijk gekend heeft. Meer nog. Het boek is wel pas in 1894 uitgegeven, maar al veel eerder bestonden er voorstudies van. Sommige daarvan zijn zelfs nog met Nietzsche zelf doorgesproken en door hem verbeterd. Het hele boek gaat uit van drie perioden in Nietzsches denken, waarvan op bladzijde 4 al uitdrukkelijk opgemerkt wordt dat deze indeling van Nietzsche zelf stamt.

Lou von Salomé begrijpt Nietzsche helemaal als religieus denker. Dat is in overeenstemming zowel met wat ons rest van hun gesprekken destijds als met wat Lou in haar Lebensrückblick (p. 84) nog zegt over ‘die tiefe Bewegung des Gottsuchers Nietzsche, der von Religion herkam und auf Religionsprophetie zuging.’ Zo begrijpt ze hem ook in haar boek over hem. Daar lees ik bijvoorbeeld, en grotendeels door haar gespatieerd, op bladzijde 38 – en zie ook p. 213 – het oordeel: ‘Die Möglichkeit, einen Ersatz für den verlorenen Gott in den verschiedensten Formen der Selbstvergottung zu finden, das ist die Geschichte, seiner Werke, seiner Erkrankung.’

Hoewel ze er in brieven uit de tijd van het verblijf in Tautenburg duidelijk voor uitkomt dat Nietzsche en zij elkaar toch nooit geheel zullen begrijpen – ‘weltenfern vor einander’ – is ze een van de zeer weinigen geweest die begreep dat de leer van de eeuwige wederkeer het kernpunt van Nietzsches filosofie was. En van haar valt nog steeds te leren – want weerklank heeft dat nog niet zoveel gehad – dat deze leer niet allereerst een theoretische gedachte is geweest, maar een persoonlijke ervaring.

Unvergesslich sind mir die Stunden, in denen er ihn mir zuerst, als ein Geheimnis, als Etwas, vor dessen Bewahrheitung… ihm unsagbar graue, anvertraut hat: nur mit leiser Stimme und mit allen Zeichen des tiefsten Entsetzens sprach er davon. Und er litt in der Tat so tief am Leben, dass die Gewissheit der ewigen Lebenswiederkehr für ihn etwas Grauenvolles haben musste. Die Quintessenz der Wiederkunftslehre, die strahlende Lebens-apotheose, welche Nietzsche nachmals aufstellte, bildet einen so tiefen Gegensatz zu seiner eigenen qualvollen Lebensempfindung, dass sie uns anmutet wie eine unheimliche Maske.
(p. 222)

Het is een voortreffelijk boek dat naar mijn smaak veel te weinig geraadpleegd wordt en dat helaas zelfs nooit aan een tweede druk toegekomen is. Het kon niet op tegen de officiële door het Nietzsche-Archiv gepropageerde Nietzsche-interpretatie. En die zag dus weinig in het boek van Lou von Salomé. Heel merkwaardig – merkwaardig omdat het tegendeel zo zeer op haarzelf van betrekking is en hier de zaken zozeer op hun kop worden gezet – is het oordeel van Elisabeth (p. 199): ‘was hat sie alles in diesem Buche erfunden! Gespräche, die nie stattgefunden. Mitteilungen aus Briefen, die nie existiert haben, und Tatsachen, die nie geschehen sind!’ Je moet maar lef hebben!

Nietzsche over Lou

Tenslotte moeten we het woord geven aan Nietzsche zelf. Eerst over Lou. Er bestaan aantekeningen van Nietzsche over haar die waarschijnlijk stammen uit de tijd vlak na Tautenburg en waarvan Elisabeth in haar biografie alleen dreigend zegt dat ze bestaan maar dat ze dermate negatief over Lou zijn dat het onfatsoenlijk zou zijn ze af te drukken. Ze zijn dan ook nooit ergens afgedrukt en pas voor het eerst te vinden in de Nietzsche-Documente pp. 262-263. Men leze ze wel niet met de ogen van de moralistische Elisabeth, maar met die van haar broer die juist de Genealogie der Moral en het Jenseits Gut und Böse had geschreven.

Nun hat Lou das Gerede in Umlauf gesetzt durch Frau Gelzer und meine Schwester
gerade Lou!
Das ist eine Grausamkeit des Schicksals Mitleid Hölle Ertragen von Schmerz; – Selbstüberwindung
ungeheuer
‘ein Gehirn mit einem Antlitz von Seele’
Charakter der Katze – des Raubthiers, das sich als Haustier stellt
das Edle als Reminiszens an dem Umgang mit edlen M(enschen) ein starker Wille, aber ohne grosses Objekt
ohne Fleiss u Reinlichkeit ohne bürgerliche Rechtschaffenheid grausam versetzte Sinnlichkeit
rückständige Kinder – in Folge einer geschlechtlichen Verkümmerung und Verspätung
Der Begeisterung fähig ohne Liebe zu M(enschen), doch Liebe zu Gott
Bedürfnis der Expansion
schlau und voll Selbstbeherrschung in Bezug auf die Sinnlichkeit der Männer
ohne Gemüth und unfähig der Liebe
im Affekt immer krankhaft und dem Irrsinn nahe
ohne Dankbarkeit, ohne Scham gegen den Wohlthäter
untreu und jede Person im Verkehr met jeder andern preisgebend
unfähig der Höflichkeit dez Herzens
abgeneigt gegen die Reinheit und Reinlichkeit der Seele ohne Scham im Denken immer entblösst gegen sich selber gewaltsam im Einzelnen
unzuverlässig
nicht ‘brav’
grob in Ehrendingen’

Wat Nietzsches eigen gevolgtrekking uit deze karaktereigenschappen is wil ik belichten vanuit een brief van dezelfde tijd aan Ida Overbeck (Dokumente p. 338) waar hij schrijft (over Lou):

Mir fehlt sie, selbst noch mit ihren schlechten Eigenschaften: wir waren verschieden genug, dass aus unsern Gesprächen immer etwas nützliches herauskommen musste, ich habe Niemanden so vorurtheilsfrei, so gescheut und so vorbereitet für meine Art von Problemen gefunden.

Nietzsche over zus Elisabeth

En dan Nietzsche over zijn zuster. Daar bestaan een aantal documenten over die tijdens haar leven – ze stierf in 1935 – nooit bekend zijn geworden. Aantekeningen als die te Nizza voorjaar 1884 geschreven

‘Ich bin Deine unbescheidene Moralschwätzerei gründlich müde’ …
‘Ich habe noch niemand gehasst, Dich ausgenommen!’

zijn ook niet zo passend in het beeld van congenialiteit tussen broer en zus. Een van de onthullendste documenten acht ik het ontwerp voor een brief die nooit verzonden werd – of misschien ook wel, maar dan later toch weer ‘kwijtgeraakt’ – van Nietzsche aan zijn moeder. Ze stamt uit Nizza, februari 1884.

‘Het domste is, dat een onbegrensd absurde liefde van mijn zus mij noodzaakt mijn al te vergoelijkende houding t.o.v. haar op te geven… Ik mag wel zeggen dat mijn zus een ongeluksbode is; het is haar nu al zes keer in twee jaar tijd gelukt mij midden in mijn hoogste en zaligste gevoelens – gevoelens zoals ze op de wereld zo zelden aanwezig zijn – een brief op mijn dak te sturen die al te zeer de laag-bij-de-grondse smaak van het al-te-menselijke met zichdroeg… Ook in Rome en in Naumburg was ik er verbaasd over hoe zelden ze iets zegt dat mij niet in het verkeerde keelgat schiet… Na elke brief van haar ben ik verstomd geweest over de vunzige, achterbakse manier waarop ze over juffrouw Salomé praat… Op een brief zoals die laatste van mijn zus is het enigst juiste antwoord eigenlijk enkel een paar fikse oorvijgen. Ik heb me al jaren tegen Liesbeth verweert als een wanhopig dier, maar ze scheidt maar niet uit me te treiteren en vervolgen.
Lieden zoals mijn zus er een is moeten onverzoenlijke vijanden zijn van mijn manier van denken en van mijn filosofie. Dat ligt nu eenmaal zo in de aard der zaken besloten.
Ik ben nu al enkele jaren als een dodelijk getroffen beest op de vlucht voor mijn zus; ik heb haar gesmeekt me met rust te laten, maar geen moment heeft ze haar prooi losgelaten. Ik was bang de vorige herfst naar Naumburg te komen omdat ik me dan aan haar vergrepen had; ben daarom raad wezen vragen bij Overbeck. En nu stelt zij zich aan alsof ze helemaal nergens schuld aan heeft.
Je mag tegen dat meisje (Lou dus) bezwaren aanvoeren, welke je wilt – maar wel andere dan die van mijn zuster – maar ondanks dat blijft ze wel het meest begaafde en tot nadenken gezinde wezen dat ik ooit ontmoet heb. En hoewel we in onze meningen geenszins overeenstemden – net zo min als dat met Rée het geval was – waren we toch elk half uurtje dat we samen waren gelukkig over het vele dat we van elkaar konden opsteken. En het is niet zo maar dat ik in de laatste twaalf maanden de hoogste prestatie geleverd heb. Gewaarschuwd waren we allebei voldoende voor elkaar, en hoewel we niet op elkaar verliefd waren was het toch ook niet nodig deze band die voor ons en voor anderen zo nuttig was, op te geven.

Literatuur

Nietzsche stuurt na het horen van de Tristan (Wagner) o.l.v. Hans von Bülow aan de dirigent samen met zijn dankwoord een kopie van zijn Manfred-Meditation, met de vraag om een eerlijk oordeel. Nou, dat komt, en is ronduit negatief. Von Bülow hoopt dat het een ‘parodie op de toekomstmuziek’ is, maar vreest dat het gewoon ‘slechte anti-muziek’ is. Het duurt wel even voor Nietzsche het verwerkt heeft (3 maanden om precies te zijn), maar dan schrijft hij Von Bülow een brief terug… om hem te bedanken. Hieronder de correspondentie in z’n geheel. Hier alvast een belangrijk fragment uit deze (tweede) brief van Nietzsche, in vertaling:

“Wees ervan overtuigd dat ik het nooit gewaagd zou hebben — zelfs niet voor de grap — u te vragen mijn “muziek” eens te bekijken, als ik ook maar het flauwste vermoeden zou hebben gehad van haar volstrekte waardeloosheid ! Helaas heeft tot dusver niemand mij wakker geschud uit mijn onschuldige waan, namelijk dat ik mij inbeeldde dat ik muziek kon maken (d.w.z. componeren), amateuristische en groteske, zeker, maar die voor mijzelf hoogst “natuurlijk” aanvoelde… U hebt mij zeer geholpen — het is een bekentenis, die ik nog steeds niet zonder enige pijn doe. ¹

Ik zal mij, schrijft Nietzsche in een kladversie van deze brief (kort voor 29 oktober 1872) – bij wijze van ‘muzikale gezondheidskuur’ – wijden aan het studeren van de Beethoven-sonates, die u hebt uitgegeven. Leerzaam.

In een brief aan zijn vriend Erwin Rohde citeert hij Von Bülow’s brief en schrijft: “Der Brief Bülows ist für mich unschätzbar in seiner Ehrlichkeit, lies ihn, lache mich aus und glaube mir, daß ich vor mir selbst in einen solchen Schrecken geraten bin, um seitdem kein Klavier anrühren zu können.” Dat laatste is gelukkig ook weer overgegaan (zonder piano in de buurt kon hij niet leven), maar hij is wel – voor langere tijd – gestopt met het componeren.

Nietzsche aan Von Bülow (nr. 240) – 20 juli 1872

An Hans von Bülow in München

Basel 20 Juli 1872.

Verehrter Herr,

wie gerne mochte ich Ihnen noch einmal aussprechen, mit welcher Bewunderung und Dankbarkeit ich Ihrer immer eingedenk bin. Sie haben mir den Zugang zu dem erhabensten Kunsteindruck meines Lebens erschlossen; und wenn ich auser Stande war Ihnen sofort nach den beiden Aufführungen zu danken, so rechnen Sie dies auf den Zustand ganzlicher Erschütterung, in dem der Mensch nicht spricht, nicht dankt, sondern sich verkriecht. Wir Alle sind aber mit dem tiefsten Gefühle persönlicher Verpflichtung von Ihnen und von Munchen geschieden; und auser Stande Ihnen dies deutlicher und beredter auszudrücken gerieth ich auf den Einfall, Ihnen durch Ubersendung einer Composition, in der freilich durftigen, aber nothwendigen Form einer Widmung intra parietes, meinen Wunsch zu verrathen, Ihnen recht dankbar mich erweisen zu konnen. Ein so guter Wunsch! Und eine so zweifelhafte Musik! Lachen Sie mich aus, ich verdiene es.

Nun höre ich, aus den Zeitungen, das Sie noch einmal, am 8 t. August, den Tristan aufführen werden. Wahrscheinlich bin ich wieder zugegen. Auch mein Freund Gersdorff will wieder zur rechten Zeit in Munchen sein. – Von Hr von Senger wurde ich in diesen Tagen durch einen Brief erfreut. Haben Sie R W<agner>’s Sendschreiben uber klassische Philologie gelesen? Meine Fachgenossen sind in einer angenehmen Erbitterung. Ein Berliner Pamphlet gegen meine Schrift – unter dem Titel ≫Zukunftsphilologie!≪ – befleisigt sich, mich zu vernichten, und eine wie ich hore, bald erscheinende Gegenschrift des Prof. Rohde in Kiel hat wiederum die Absicht, den Pamphletisten zu vernichten. Ich selbst bin mit der Conception einer neuen, leider wieder ≫zukunftsphilologischen≪ Schrift beschäftigt und wunsche jedem Pamphletisten eine ahnliche Beschaftigung. Mitten darin, mochte ich aber wieder die heilende Kraft des Tristan erfahren: dann kehre ich, erneuert und gereinigt, zu den Griechen zurück. Dadurch aber, das Sie uber dies Zaubermittel verfügen, sind Sie mein Arzt: und wenn Sie finden werden, das Ihr Patient entsetzliche Musik macht, so wissen Sie das pythagoreische Kunstgeheimnis, ihn durch ≫gute≪ Musik zu kuriren. Damit aber retten Sie ihn der Philologie: während er, ohne gute Musik, sich selbst uberlassen, mitunter musikalisch zu stöhnen beginnt, wie die Kater auf den Dächern.

Bleiben Sie, verehrter Herr, von meiner Neigung und Ergebenheit überzeugt!

Friedrich Nietzsche.

Von Bülow aan Nietzsche (nr. 347) – 24 juli 1872

Hans von Bülow an Nietzsche in Basel

München, 24 Juli 1872
Hochgeehrter Herr Professor,

Ihre gütige Mittheilung und Sendung hat mich in eine Verlegenheit gesetzt, deren Unbehaglichkeit ich selten in derartigen Fällen so lebhaft empfunden habe. Ich frage mich, soll ich schweigen, oder eine civilisirte Banalität zur Erwiderung geben – oder – frei mit der Sprache herausrücken? Zu letzterem gehört ein bis zur Verwegenheit gesteigerter Muth: um ihn zu fassen, muß ich vorausschicken, erstlich, daß ich hoffe, Sie seien von der Verehrung, die ich Ihnen als genialschöpferischem Vertreter der Wissenschaft zolle, festüberzeugt – ferner muß ich mich auf zwei Privilegien stützen, zu denen ich begreiflicher Weise höchst ungern recurrire; das eine, überdieß trauriger Natur: die zwei oder drei Lustren die ich mehr zähle als Sie, das andere: meine Profession als Musiker. Als letzterer bin ich gewohnt gleich Hansemann, bei dem »in Geldsachen die Gemüthlichkeit aufhört« den Grundsatz zu praktiziren: in materia musices hört die Höflichkeit auf.

Doch zur Sache: Ihre Manfred-Meditation ist das Extremste von phantastischer Extravaganz, das Unerquicklichste und Antimusikalischeste was mir seit lange von Aufzeichnungen auf Notenpapier zu Gesicht gekommen ist. Mehrmals mußte ich mich fragen: ist das Ganze ein Scherz, haben Sie vielleicht eine Parodie der sogenannten Zukunftsmusik beabsichtigt? Ist es mit Bewußtsein, daß Sie allen Regeln der Tonverbindung, von der höheren Syntax bis zur gewöhnlichen Rechtschreibung ununterbrochen Hohn sprechen? Abgesehen vom psychologischen Interesse – denn in Ihrem musikalischen Fieberprodukte ist ein ungewöhnlicher, bei aller Verirrung distinguirter Geist zu spüren – hat Ihre Meditation vom musikalischen Standpunkte aus nur den Werth eines Verbrechens in der moralischen Welt. Vom apollinischen Elemente habe ich keine Spur entdecken können und das dionysische anlangend habe ich, offen gestanden, mehr an den lendemain eines Bacchanals als an dieses selbst denken müssen. Haben Sie wirklich einen leidenschaftlichen Drang, sich in der Tonsprache zu äußern, so ist es unerläßlich, die ersten Elemente dieser Sprache sich anzueignen: eine in Erinnerungsschwelgerei an Wagnersche Klänge taumelnde Phantasie ist keine Produktionsbasis. Die unerhörtesten Wagnerschen Kühnheiten, abgesehen davon, daß sie im dramatischen durch das Wort gerechtfertigten Gewebe wurzeln (in rein instrumentalen Sätzen enthält er sich wohlweislich ähnlicher Ungeheuerlichkeiten) sind außerdem stets als sprachlich correkt zu erkennen – und zwar bis auf das kleinste Detail der Notation; wenn die Einsicht eines immerhin gebildeten Musikverständigen wie Herr Dr. Hanslick hierzu nicht hinreicht, so erhellt hieraus nur, daß man um Wagner als Musiker richtig zu würdigen, musicien et demi sein muß. Sollten Sie, hochverehrter Herr Professor, Ihre Aberration ins Componirgebiet, wirklich ernst gemeint haben, woran ich noch immer zweifeln muss – so componiren Sie doch wenigstens nur Vokalmusik – und lassen Sie das Wort in dem Nachen, der Sie auf dem wilden Tonmeere herumtreibt, das Steuer führen.

Nochmals – nichts für ungut – Sie haben übrigens selbst Ihre Musik als »entsetzlich« bezeichnet – sie ists in der That, entsetzlicher als Sie vermeinen, zwar nicht gemeinschädlich, aber schlimmer als das, schädlich für Sie selbst, der Sie sogar etwaigen Ueberfluß an Muße nicht schlechter todtschlagen können, als in ähnlicher Weise Euterpe zu nothzüchtigen.

Ich kann nicht widersprechen, wenn Sie mir sagen, daß ich die äusserste Grenzlinie der civilite puerile überschritten habe: »erblicken Sie in meiner rücksichtslosen Offenheit (Grobheit) ein Zeichen ebenso aufrichtiger Hochachtung« diese Banalität will ich nicht nachhinken lassen. Ich habe nur einfach meiner Empörung über dergleichen musikfeindliche Tonexperimente freien Lauf lassen müssen: vielleicht sollte ich einen Theil derselben gegen mich kehren, insofern ich den Tristan wieder zur Aufführung ermöglicht habe, und somit indirekt schuldig bin, einen so hohen und erleuchteten Geist, wie den Ihrigen, verehrter Herr Professor, in so bedauerliche Klavierkrämpfe gestürzt zu haben.

Nun vielleicht curirt Sie der »Lohengrin« am 30sten, der | übrigens leider nicht unter meiner Direktion sondern unter der des regelmäßig functionirenden Hofkapellmeisters Wüllner gegeben wird (einstudiert hatte ich ihn im Jahre 1867) – für Holländer und Tristan sind die Daten noch nicht bestimmt – man spricht vom 3 und 6 August – Andre sagen 5 und 10 August. Etwas Offizielles bin ich außer Stande Ihnen darüber mitzutheilen, da bis zum Sonntag von Sr. Excellenz ab bis zum letzten Sänger Alle die Ferienzeit auf dem Lande genießen.

Ich bin wiederum in derselben Verlegenheit wie, als ich die Feder in die Hand nahm. Seien Sie mir nicht zu böse, verehrter Herr und erinnern Sie Sich meiner gütigst nur als des durch Ihr prachtvolles Buch – dem hoffentlich ähnliche Werke bald nachfolgen werden – wahrhaft erbauten und belehrten und deßhalb Ihnen in vorzüglichster Hochachtung dankergebensten

H v Bülow

Nietzsche aan Von Bülow – (nr. 268, kladversie van 269)

An Hans von Bülow in München (Entwurf )

<Basel, waarschijnlijk op of kort voor 29 oktober 1872, de datum van de uitgegane brief>

Nun Gott sei Dank das ich das und gerade das von Ihnen hören muss. Ich weiss schon einen wie unbehaglichen Moment ich Ihnen gemacht habe dafür sage ich Ihnen, wie sehr Sie mir genutzt haben. Denken Sie das mir, in meiner musikal. Selbstzucht, allmählich jede Zucht abhanden gekommen ist, das ich nie von einem Musiker ein Urtheil uber meine Musik horte und das ich wahrhaft glücklich, auf eine so einfache Art uber das Wesen meiner allerletzten Compositionsperiode aufgekrt zu werden. Denn leider muss ich es gestehn – mache ich Musik eigner Fabrik von Kindheit an, besitze die Theorie durch Studium Albrechtberger‘s, habe Fugen en masse geschrieben und bin des reinen Stils – bis zu einem gewissen Grad der Reinheit fahig.  Dagegen überkam mich mitunter ein so barbarisch-excessives Gelust, eine Mischung von Trotz und Ironie das ich – ebenso wenig wie Sie scharf empfinden kann, was in der letzten Musik als Ernst als Karikatur als Hohn gemeint. Meinem nächsten Hausgenossen (o der Arme!) habe ich es als Pamphlet auf die Programmmusik zum Besten gegeben. Und die ursprüngliche Charakterbezeichnung der Stimmung war cannibalido. Dabei ist mir nun leider klar, das das Ganze sammt dieser Mischung von Pathos und Bosheit, einer wirklichen Stimmung absolut entsprach und das ich an der Niederschrift ein Vergnugen empfand, wie bei nichts Früherem. Es steht demnach recht traurig um meine Musik und noch mehr um meine Stimmungen. Wie bezeichnet man einen Zustand, in dem Lust Verachtung Übermuth Erhabenheit durch einander gerathen sind? – Hier und da verfalle ich in dies gefährliche mondsüchtige Gebiet. – Dabei bin ich – das glauben Sie mir – unendlich weit entfernt, von dieser halb psychiatrischen Musikerregung aus, Wagnersche Musik zu beurtheilen und zu verehren. Von meiner Musik weiss ich nur eins das ich damit Herr über eine Stimmung werde, die, ungestillt, vielleicht schädlicher ist. An jener verehre ich gerade diese höchste Nothwendigkeit – und wo ich sie als mangelhafter Musiker nicht begreife setze ich sie gläubig voraus. Was mir aber an der letzten Musik besonders vergnüglich war, das war gerade, bei dem tollsten Überschwang eine gewisse Karikatur jener Nothwendigkeit. Und gerade diese verzweifelte Contrapunktik muss mein Gefuhl in dem Grade verwirrt haben das ich absolut urtheilslos geworden war. Und in dieser Noth dachte ich mitunter selbst besser von dieser Musik – ein höchst bedauerlicher Zustand, aus dem Sie mich jetzt gerettet haben. Haben Sie Dank! Das ist also keine Musik? Da bin ich recht glücklich daran, da brauche ich mich gar nicht mehr mit dieser Art des otium cum odio, mit dieser recht odiosen Art meines Zeitvertreibs abzugeben. Mir liegt an der Wahrheit: Sie wissen es ist angenehmer sie zu hören als sie zu sagen. Da bin ich also doppelt wieder in Ihrer Schuld. – Aber ich bitte Sie nur um eins, machen Sie fur meine Sunde nicht den Tristan verantwortlich. Nach dem Anhören des Tristan hatte ich gewiss solche Musik nicht mehr concipirt – er heilt mich für lange Zeit von meiner Musik. Das ich ihn wieder hören konnte!

Dann will ich aber doch einen Versuch machen, eine musikal[ische] Gesundcur vorzunehmen: und viell[eicht] bleibe ich wenn ich in Ihrer Ausgabe Beethoven Sonaten studiere, unter ihrer geistigen Aufsicht und Leitung. Im Übrigen ist mir das Ganze eine höchst belehrende Erfahrung – die  E r z i e h u n g s frage, die mich auf anderen Gebieten beschäftigt, wird für mich einmal, im Bereich der Kunst, mit bes<onderer> Stärke aufgeworfen. Welchen grässlichen Verirrungen ist jetzt der Vereinzelte ausgesetzt!

Nietzsche aan Von Bülow (nr. 269) – 29 oktober 1872

An Hans von Bülow in München

Basel den 29 Okt. 1872
Verehrter Herr,

nicht wahr, ich habe mir Zeit gelassen, die Mahnungen Ihres Schreibens zu beherzigen und Ihnen für dieselben zu danken? Seien Sie überzeugt, daß ich nie gewagt haben würde, auch nur im Scherze, Sie um die Durchsicht meiner »Musik« zu ersuchen, wenn ich nur eine Ahnung von deren absolutem Unwerthe gehabt hätte! Leider hat mich bis jetzt Niemand aus meiner harmlosen Einbildung aufgerüttelt, aus der Einbildung, eine recht laienhaft groteske, aber für mich höchst »natürliche« Musik machen zu können – nun erkenne ich erst, wenn auch von Ferne, von Ihrem Briefe auf mein Notenpapier zurückblickend, welchen Gefahren der U n n a t u r ich mich durch dies Gewährenlassen ausgesetzt habe. Dabei glaube ich auch jetzt noch, daß Sie um einen Grad günstiger – um einen geringen Grad
natürlich – geurtheilt haben würden, wenn ich Ihnen jene Unmusik in meiner Art, schlecht doch ausdrucksvoll, vorgespielt hätte: mancherlei ist wahrscheinlich durch technisches Ungeschick so querbeinig auf’s Papier gekommen, daß jedes Anstands- und einlichkeitsgefühl eines wahren Musikers dadurch beleidigt sein muß.

Denken Sie, daß ich bis jetzt, seit meiner f r ü h s t e n Jugend, somit in der tollsten Illusion gelebt und s e h r v i e l Freude an meiner Musik gehabt habe! Sie sehen, wie es mit der »Erleuchtung meines Verstandes« steht, von dem Sie eine so gute Meinung zu haben scheinen. Ein Problem blieb es mir immer, woher diese Freude stamme? Sie hatte so etwas Irrationelles an sich, ich konnte in dieser Beziehung weder rechts noch links sehen, die Freude blieb. Gerade bei dieser Manfredmusik hatte ich eine so grimmig, ja höhnisch pathetische Empfindung, es war ein Vergnügen, wie bei einer teuflischen Ironie! Meine andre »Musik« ist, was Sie mir glauben müssen, menschlicher, sanfter und auch reinlicher. Selbst der Titel war ironisch – denn ich vermag mir bei dem Byronschen Manfred, den ich als Knabe fast als Lieblingsgedicht anstaunte, kaum mehr etwas Anderes zu denken, als daß es ein toll-formloses und monotones Unding sei. –

Nun aber schweige ich davon und weiß, daß ich, seit ich das Bessere, durch Sie weiß, thun werde was sich geziemt. Sie haben mir s e h r g e h o l f e n – es ist ein Geständniß, das ich immer noch mit einigem Schmerze mache. –

Macht Ihnen vielleicht die mitfolgende Schrift des Prof. Rohde einiges Vergnügen? Der Begriff des »Wagnerschen Philologen« ist doch neu – Sie sehen, es sind ihrer nun schon z w e i.

Gedenken Sie meiner, verehrtester Herr, freundlich und vergessen Sie, zu meinen Gunsten, die musikalische und menschliche Qual, die ich Ihnen durch meine unbesonnene Zusendung bereitet habe: während ich Ihren Brief und Ihre Rathschläge gewiß nie vergessen werde. Ich sage, wie die Kinder sagen, wenn sie etwas Dummes gemacht haben »ich will’s gewiß nicht wieder thun« und verharre in der Ihnen bekannten Neigung und Hochschätzung

als Ihr stets ergebener
Friedrich Nietzsche.